Συριανό λουκούμι: Η γλυκιά ιστορία του τόπου

Στον δεύτερο όροφο του Μουσείου, μια έκθεση αποτίει φόρο τιμής στη γλυκιά κληρονομιά του νησιού.

Η σημασία του για την τοπική κοινωνία αναγνωρίστηκε επίσημα το 2019, με την εγγραφή του στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας. Η αναγνώριση αυτή αφορά όχι μόνο το ίδιο το προϊόν, αλλά και την τεχνογνωσία, τις πρακτικές και τις μνήμες που συνδέονται με την παρασκευή του.

Η ιστορία του λουκουμιού έχει τις ρίζες της στη Μικρά Ασία και την Κωνσταντινούπολη. Στη Σύρο, η παρασκευή του συνδέεται με τη δημιουργία της Ερμούπολης, στις αρχές της δεκαετίας του 1820, όταν πρόσφυγες από τη Χίο και τα Ψαρά εγκαταστάθηκαν στο νησί μετά την καταστροφή των πατρίδων τους.

Οι νεοφερμένοι έφεραν μαζί τους γνώσεις και τεχνικές παρασκευής γλυκισμάτων. Οι Χιώτες διέθεταν ήδη μακρά παράδοση στη χρήση υλικών όπως η μαστίχα, τα αμύγδαλα και τα ροδοπέταλα. Στη Σύρο, η εμπειρία αυτή βρήκε πρόσφορο έδαφος: τα πρώτα εργαστήρια λουκουμιού δημιουργήθηκαν ακόμη και στις αυλές των σπιτιών, ενώ η παραγωγή αναπτύχθηκε παράλληλα με την εμπορική και οικονομική άνθηση της Ερμούπολης.

Στα μητρώα του Ιστορικού Αρχείου του Δήμου Ερμούπολης αναφέρεται ως πρώτος ζαχαροποιός και λουκουμοποιός ο Γεώργιος Αρφάνης, από την Έφεσο. Η πρώτη επίσημη σφραγίδα λουκουμοποιού που έχει καταγραφεί στην πόλη εμφανίζεται το 1837 και ανήκει στον Νικόλαο Σταματελάκη, καταγόμενο από την Κωνσταντινούπολη και με χιώτικη καταγωγή.

Η εξάπλωση του επαγγέλματος ήταν εντυπωσιακή. Το 1870 καταγράφονται 55 ζαχαροπλάστες και λουκουμοποιοί στην Ερμούπολη, ενώ μέχρι το 1945 οι ζαχαροπλάστες είχαν φτάσει τους 128, πολλοί από τους οποίους προέρχονταν από προσφυγικές οικογένειες.

Η αυξανόμενη ζήτηση ενίσχυσε την τοπική οικονομία. Το 1905 ιδρύθηκε στη Σύρο εργοστάσιο παραγωγής αμύλου με την επωνυμία «Γεώργιος Παπανδρεόπουλος και Σία», ενδεικτικό της ανάπτυξης του κλάδου.

Η φήμη του Συριανού Λουκουμιού ξεπέρασε γρήγορα τα ελληνικά σύνορα. Οι παραγωγοί συμμετείχαν σε διεθνείς εμπορικές εκθέσεις και διακρίθηκαν, μεταξύ άλλων, στην έκθεση της Βιέννης το 1873 και στην έκθεση Ολύμπια στην Αθήνα το 1875.

Το λουκούμι της Σύρου προσφερόταν στα ανάκτορα, καθώς και σε ελληνικές πρεσβείες και προξενεία στο εξωτερικό. Οι συσκευασίες του, διακοσμημένες με βασιλικούς θυρεούς και προσωπογραφίες, ενίσχυαν την αναγνωρισιμότητα του προϊόντος. Η εμπορική του επιτυχία αποτυπώνεται και στα στοιχεία για την αύξηση των εξαγωγών, που διασώζονται στο αρχείο του Εμπορικού και Βιομηχανικού Επιμελητηρίου Σύρου.

Γύρω από το λουκούμι αναπτύχθηκε ένα ολόκληρο δίκτυο επαγγελμάτων. Οι κυτιοποιοί, γνωστοί ως «κουτάδες», συνεργάζονταν με τυπογράφους, λιθογράφους, γραφίστες και μακετίστες για τη δημιουργία των συσκευασιών.

Στο τυπογραφείο του Φρέρη, που ιδρύθηκε το 1872, τυπώνονταν οι ετικέτες των κουτιών, με παραστάσεις όπως αετοί, λιοντάρια, τίγρεις, μέλισσες, στέμματα και η κεφαλή του Ερμή. Κάθε λουκουμοποιός είχε το δικό του σήμα, φροντίζοντας τόσο για την ποιότητα όσο και για την εμφάνιση του προϊόντος. Πριν από την εξάπλωση της χρωμοτυπίας στη Σύρο, οι χρυσές ετικέτες εισάγονταν από την Αυστρία.

Η ιστορία του Συριανού Λουκουμιού είναι κάτι περισσότερο από την ιστορία ενός γλυκίσματος. Είναι η ιστορία των προσφύγων που έφεραν μαζί τους την τέχνη τους, των τεχνιτών που συνέβαλαν στην εμπορική του επιτυχία και των οικογενειών που διατήρησαν ζωντανή την παράδοση. Μια κληρονομιά που εξακολουθεί να συνδέει το παρελθόν με το παρόν και να αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της συλλογικής μνήμης της Σύρου.